İnsanlık Tarihinin En Eski Geleneklerinden Biri: Yılbaşı

Her gelişinde çokça haklarında yazılan çizilen, günümüzde kapitalizmin önemli silahlarından biri olmuş bazı geleneklerimiz var. Yılbaşı bunlar içinde en eski olanlardan birisi. Bu sefer biraz da tarihsel sürecinde tanıyalım bugünü tam da yılbaşı arifesinde…

Yılbaşı, tatil anlamındaki İngilizce “holiday” kelimesi “kutsal gün” (Holy day) kelimesinden gelmektedir. Hikâyesi enteresan bir biçimde takvim yılı gibi bir şeyin söz konusu olmadığı bir zamanda başlamıştır.

Kaydedilmiş en eski yılbaşı festivali günümüzde kalıntıları Irak’ın al-Hilah şehrinin yakınlarında bulunan Babil’de düzenlenmiştir. Yeni yıl martın sonlarında baharın başladığı ilkbahar gündönümünde kutlanır ve bu kutlamalar on bir gün boyunca sürerdi.

Esasen tohum ekmeye vesile bir olay olan Yılbaşı gününün nasıl oldu da baharın başlangıcından kış ortasına kaydığı iki milenyumu kapsayan karışık bir hikâyedir.

Kutsal günün kaydırılması olayı Romalılarla başlamıştır.

Eski takvimde Romalılar baharın başlangıcını teşkil eden 25 Mart’ı yılın ilk günü olarak kutlardı. Ama imparatorlar ve üst düzey yetkililer görev sürelerini uzatmak için ayların ve yılların uzunluklarına müdahale ederdi. Takvim tarihlerinin astronomik göstergelerle senkronizasyonu o kadar bozulmuştu ki MÖ 153 yılında Roma Senatosu çoğu bayramı doğru yerine oturtmak adına yeni yılın başlangıcını 1 Ocak olarak ilan etti. Sonra takvime yine müdahaleler yapıldı ve dolayısıyla tarihler bozuldu. Jül Sezar takvimi MÖ 46, 1 Ocak’ını yeniden ayarlamak için yılın 445 gün sürmesine izin vermek zorunda kaldı. Söz konusu yıl tarihte “Karmaşa Yılı” olarak bilinir. Bu yeni takvime Sezar’a atıfla Jülyen takvimi denmiştir.

Dördüncü yüzyılda Romalıların Hıristiyanlığı kabul etmelerinden sonra da imparatorlar Yılbaşı kutlamaları düzenlemeyi sürdürdüler. Diğer bir yandan gelişmekte olan Katolik Kilisesi bütün Hıristiyan olmayan, pagan âdetlerini kınayıp kaldırdı ve Hıristiyanların bunlara iştirak etmesini de yasakladı.

Pagan kabul ettiği 1 Ocak Yılbaşı kutlamasına rakip olarak Kilise, bugün hâlâ Katolikler, Lüteriyenler, Episkopalyanlar ve bir sürü Doğu Ortodoks mezhebi tarafından kutlanan kendi 1 Ocak kutlamasını İsa’nın Sünnet Bayramı olarak resmileştirdi.

On birinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla kadar Ortaçağ’da yılbaşını İngilizler 25 Mart’ta, Fransızlar Paskalya Günü’nde ve İtalyanlar 15 Aralık’ta kutlamaktaydılar. 1 Ocak yaygın bir şekilde kabul edilmenin tadını ise geçtiğimiz dört yüzyıl içerisinde çıkardı.

Yılbaşının tarihini kısaca öğrendikten sonra çoklukla karıştırılan daha yakın bir gelenek oldurulan Noel’i de öğrenelim…
Noel, yarım düzine kültürün yüzyıllarca birikmiş geleneklerinin bir karışımıdır. Farklı farklı insanlar arasında ortaya çıkmış, Hindili bir akşam yemeği, süslenmiş bir ağaç ve Noel Baba, Noel kütükleri, ökseotu, ziller ve Noel şarkıları, ilahileri kimsenin İsa Mesih’in o gün doğduğuna dair emin olmadığı 25 Aralık’ın parçaları haline gelmişlerdir.

İsa’nın doğumunu 25 Aralık’ta kutlama fikri ilk olarak dördüncü yüzyılın başlarında kilise liderlerinin Hıristiyanlığın varlığını tehdit eden rakip bir dinin 25 Aralık’taki şenliklerini kurnazlıkla gölgelemek istemeleriyle ortaya atıldı.

Kilise’yi 25 Aralık gününü yasallaştırmaya zorlayan şöhreti de giderek artan Mithraizmdi. O zamanlar hâlâ çoğunlukta olan pagan Romalılar 25 Aralık’ta “ Güneş Tanrısı Mithras’ın Doğum Günü”nü kutlamaktaydı. Eski İran’da doğmuş bu kült MÖ 1. yüzyılda Roma topraklarında tutunmuştu. MS 274’e kadar Mithraizm o kadar çok popülerdi ki İmparator Aurelian, onu devletin resmi dini olarak ilan etmişti. 300’lerin başında söz konusu kült Hıristiyanlığı ciddi bir şekilde tehlikeye soktu.

Kilise liderleri aralarında seçeneklerini tartışmaya koydu. Hıristiyanlığa geçenlere gururla kutlayacakları bir bayram sunmak amacıyla Kilise resmen İsa’nın Doğumu’nu tanıdı. 337 yılında Roma İmparatoru Kostantin vaftiz edilip imparatorlukla Kilise’yi ilk kez birleştirdiği zaman Noel kutlaması Batı Dünyası’na kalıcı olarak yerleşmiş oldu.

Kaynak: Sıradan şeylerin Sıra Dışı Kökleri – Charles Panati